สถานการณ์คู่แข่งส่งออกยางพาราไทย–สปป. ลาว

1) ภาพรวมประเทศสปป. ลาว

ยางพาราจัดอยู่ในกลุ่มสินค้าเกษตรส่งออกสำคัญของ สปป. ลาว ควบคู่กับไฟฟ้าพลังน้ำ แร่ และพืชไร่อื่น จึงมีน้ำหนักต่อรายได้ครัวเรือนในชนบทมากกว่าน้ำหนักต่อเศรษฐกิจโดยรวม พื้นที่ปลูกกระจุกตัวอยู่ทางภาคเหนือซึ่งติดกับตอนใต้ของจีน โดยขยายตัวจากการลงทุนและระบบเกษตรพันธสัญญาของทุนจีนที่รับซื้อผลผลิตคืน และทางภาคใต้ซึ่งติดกับเวียดนามและไทย ซึ่งมีลักษณะเป็นสวนขนาดใหญ่ภายใต้การให้สัมปทานและเช่าที่ดินของรัฐแก่ผู้ลงทุนต่างชาติ โครงสร้างการถือครองจึงเป็นแบบผสม ระหว่างเกษตรกรรายย่อยและครัวเรือนบนพื้นที่สูงที่อาศัยแรงงานในครอบครัว กับสวนสัมปทานที่ใช้แรงงานรับจ้าง ด้วยความเป็นประเทศที่ไม่มีทางออกทะเล การส่งออกจึงพึ่งพาเส้นทางบกเป็นหลัก ทั้งด่านชายแดนทางเหนือเข้าสู่จีน เส้นทางผ่านเวียดนามและไทยเพื่อออกสู่ท่าเรือ และทางรถไฟที่เชื่อมกับจีน

การแปรรูปภายในประเทศยังอยู่ในขั้นต้นน้ำเป็นหลัก ผลผลิตส่วนใหญ่ออกจากสวนในรูปยางก้อนถ้วยและน้ำยางสด แล้วเข้าสู่โรงงานแปรรูปที่ตั้งอยู่ใกล้แนวชายแดน หรือข้ามแดนไปแปรรูปในประเทศผู้รับซื้อ สินค้าส่งออกจึงเป็นวัตถุดิบเป็นส่วนใหญ่ โดยเฉพาะยางแท่ง ขณะที่ยางแผ่นรมควันและน้ำยางข้นมีบทบาทน้อยกว่า เพราะต้องอาศัยระบบรวบรวมและควบคุมคุณภาพที่เข้มงวด อุตสาหกรรมยางล้อและผลิตภัณฑ์ยางปลายน้ำภายในประเทศยังมีอยู่จำกัด มูลค่าเพิ่มส่วนใหญ่จึงเกิดขึ้นนอกประเทศ ด้านคุณลักษณะของวัตถุดิบ สวนจำนวนมากยังอยู่ในช่วงต้นถึงกลางของรอบการให้ผลผลิต วิธีกรีดและการเก็บรักษายางก้อนถ้วยแตกต่างกันตามกลุ่มผู้ปลูก ความสม่ำเสมอของคุณภาพจึงยังไม่เทียบเท่าระบบชั้นคุณภาพและการตรวจสอบที่ใช้กับยางไทย

สปป. ลาวเป็นผู้ส่งออกยางธรรมชาติอันดับที่ 8 เมื่อวัดด้วยมูลค่า จาก 27 ประเทศที่คลังข้อมูลบันทึกไว้ในปี 2567 ด้วยมูลค่า 398.36 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ปริมาณ 217,675 ตัน คิดเป็น 7.8% ของมูลค่าที่ไทยส่งออกในปีเดียวกัน โครงสร้างสินค้าของประเทศนี้ผสมกันระหว่างวัตถุดิบ 69.5% กับยางล้อและผลิตภัณฑ์ 30.5% จึงแข่งกับไทยทั้งต้นน้ำและปลายน้ำในสัดส่วนที่ใกล้เคียงกัน

ภาพข้างหน้าขึ้นอยู่กับหลายเงื่อนไข ประการแรกคือสวนที่ปลูกในระยะขยายตัวกำลังทยอยเข้าสู่ช่วงให้ผลผลิต ทำให้ปริมาณยางออกสู่ตลาดเพิ่มขึ้นได้แม้ไม่ขยายพื้นที่ใหม่ อีกประการคือทิศทางการลงทุนจากต่างประเทศ โดยเฉพาะทุนจากประเทศเพื่อนบ้าน ซึ่งกำหนดทั้งพื้นที่ปลูก การตั้งโรงงานแปรรูป และช่องทางการค้า ขณะเดียวกัน ข้อจำกัดด้านโครงสร้างพื้นฐาน ต้นทุนขนส่งทางบก ภาวะหนี้สาธารณะ และเสถียรภาพของค่าเงิน เป็นเงื่อนไขที่กระทบต้นทุนและความต่อเนื่องของการลงทุน ส่วนกฎเกณฑ์ด้านความยั่งยืน โดยเฉพาะระเบียบว่าด้วยสินค้าปลอดการตัดไม้ทำลายป่าของสหภาพยุโรป ส่งผลผ่านห่วงโซ่อุปทานปลายทางมากกว่าการส่งออกตรง เพราะยางส่วนใหญ่ไหลเข้าสู่ประเทศผู้แปรรูปในภูมิภาค ทั้งนี้ การพิสูจน์แหล่งที่มาถึงระดับแปลงยังเป็นความท้าทาย เนื่องจากการปลูกจำนวนมากอยู่บนพื้นที่สูงที่เคยเป็นพื้นที่ทำกินหมุนเวียนและมีเอกสารสิทธิ์ไม่ครบถ้วน

ย่อหน้าบทบาทในตลาดโลกคำนวณจากคลังข้อมูล กยท. (ฐานข้อมูลการค้าโลก BACI (CEPII) ในคลังข้อมูล กยท. ปี ค.ศ. 2024) ส่วนย่อหน้าอื่นเป็นบริบทเชิงคุณภาพที่เรียบเรียงประกอบรายงาน มิใช่ผลจากคลังข้อมูล และแก้ไขได้ทุกย่อหน้า

2) ขนาดและแนวโน้มการส่งออกยางธรรมชาติ

ทุกตัวเลขในหัวข้อนี้นับเฉพาะยางธรรมชาติ พิกัด 4001

ระหว่างปี 2558 ถึง 2567 มูลค่าส่งออกยางธรรมชาติของสปป. ลาวเพิ่มขึ้น 208.72% ขณะที่ปริมาณเพิ่มขึ้น 195.81% และราคาต่อตันเพิ่มขึ้น 4.33% การเติบโตนี้มาจากปริมาณเป็นหลัก แปลว่าประเทศนี้ขยายกำลังผลิตหรือขยายพื้นที่ปลูกได้จริง มิใช่ได้อานิสงส์จากราคาตลาดโลกที่สูงขึ้นเฉย ๆ อุปทานที่เพิ่มขึ้นในลักษณะนี้กดดันราคาที่เกษตรกรไทยได้รับโดยตรง เพราะเป็นการเพิ่มของยางในตลาดโลกที่ไม่หายไปเมื่อราคาลง

* ปี 2563 และ 2566 ชุดข้อมูล BACI รายงานมูลค่ากับปริมาณไม่สอดคล้องกันในรายการที่ส่งไปจีน ทำให้ราคาเฉลี่ยทั้งประเทศต่ำผิดจริง ตัวเลขยังพิมพ์ไว้ตามแหล่งเดิมโดยไม่แก้ไข แต่ไม่ควรอ่านเป็นสัญญาณราคา และมิได้นำมาใช้คำนวณการเปลี่ยนแปลงในหัวข้อนี้

ที่มา : ฐานข้อมูลการค้าโลก BACI (CEPII) ในคลังข้อมูล กยท. · ปี ค.ศ. 2024 (พ.ศ. 2567) · หน่วยดอลลาร์สหรัฐและตัน

3) เทียบกับไทยโดยตรง

นับเฉพาะยางธรรมชาติ พิกัด 4001 — คนละขอบเขตกับตารางหมวด 40 ในหัวข้อ 5

ในปี 2567 สปป. ลาวขายยางธรรมชาติได้เฉลี่ยตันละ 1,830 ดอลลาร์สหรัฐ เทียบกับไทยที่ตันละ 1,847 ดอลลาร์สหรัฐ กล่าวคือถูกกว่าไทย 0.9% ส่วนต่างในระดับนี้ยังอยู่ในช่วงที่อธิบายได้ด้วยเกรดสินค้าและเงื่อนไขการส่งมอบ จึงถือว่าทั้งสองประเทศแข่งขันในกลุ่มลูกค้าที่ใกล้เคียงกัน และการเปลี่ยนแปลงราคาของฝ่ายหนึ่งย่อมกระทบคำสั่งซื้อของอีกฝ่ายได้เร็ว ในด้านขนาด มูลค่าส่งออกของประเทศนี้คิดเป็น 7.8% ของไทย ซึ่งยังไม่ใหญ่พอจะขยับราคาตลาดโลกได้ด้วยตัวเอง แต่มีน้ำหนักในตลาดปลายทางเฉพาะแห่ง

ที่มา : ฐานข้อมูลการค้าโลก BACI (CEPII) ในคลังข้อมูล กยท. · ปี ค.ศ. 2024 (พ.ศ. 2567) · หน่วยดอลลาร์สหรัฐและตัน

4) ตลาดปลายทางและการทับซ้อนกับไทย

แถวที่เน้นคือตลาดที่ไทยขายยางธรรมชาติเข้าไปด้วย · ช่อง "ไทยขายในตลาดนี้" อ่านจากตารางปลายทางของไทยเองซึ่งเก็บไว้สี่สิบแห่ง ครอบคลุมราวร้อยละเก้าสิบเก้าของมูลค่าส่งออกจริงของไทย · ส่วนช่อง "ราคาเทียบไทย" ต้องใช้ปริมาณจึงคำนวณได้เฉพาะสิบสองตลาดใหญ่ที่สุดของไทย ช่องที่แสดง — ในคอลัมน์นี้จึงหมายถึงยังไม่มีข้อมูลปริมาณของไทยในตลาดนั้น มิใช่ไทยไม่ได้ขาย

ปลายทางที่สปป. ลาวส่งยางธรรมชาติไปมากที่สุดในปี 2567 คือจีน มูลค่า 395.56 ล้านดอลลาร์สหรัฐ คิดเป็น 99.29% ของยอดส่งออกทั้งหมด ในบรรดาปลายทางที่ปรากฏในตาราง มี 9 แห่งที่ไทยขายยางธรรมชาติเข้าไปด้วย คิดเป็นมูลค่า 398.37 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือ 100.0% ของยอดส่งออกของประเทศนี้ สัดส่วนระดับนี้หมายความว่าทั้งสองประเทศขายให้ลูกค้ากลุ่มเดียวกันเป็นส่วนใหญ่ การเคลื่อนไหวด้านราคาหรือปริมาณของประเทศนี้จึงส่งผลถึงคำสั่งซื้อที่ไทยได้รับโดยตรง มิใช่การแข่งขันที่อยู่คนละตลาด ในตลาดที่ทับซ้อนกันซึ่งเทียบราคาได้ ประเทศนี้มิได้ขายถูกกว่าไทย การแข่งขันจึงมิใช่การตัดราคา แต่เป็นการแข่งที่ชนิดสินค้าและเงื่อนไขการส่งมอบ

เมื่อเทียบกับปี 2558 ปลายทางที่สปป. ลาวขยายได้มากที่สุดคือจีน จาก 78.00 เป็น 395.56 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (+407.1%) ส่วนปลายทางที่หดมากที่สุดคือสหรัฐอเมริกา จาก 1.00 เป็น 0.90 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (−10.0%) ทิศทางที่ต่างกันของสองปลายทางนี้บอกว่าการเติบโตของประเทศนี้มิได้กระจายทุกตลาดเท่ากัน แต่กระจุกอยู่ที่ลูกค้าบางราย ซึ่งเป็นทั้งจุดแข็งในระยะสั้นและความเปราะบางในระยะยาว เพราะพึ่งพาผู้ซื้อจำนวนน้อย

ที่มา : ฐานข้อมูลการค้าโลก BACI (CEPII) ในคลังข้อมูล กยท. · ปี ค.ศ. 2024 (พ.ศ. 2567) · หน่วยดอลลาร์สหรัฐและตัน · ตารางปลายทางเก็บสิบสองอันดับแรก ครอบคลุม 100.0% ของมูลค่าส่งออกจริง

5) แข่งกับไทยที่ชั้นไหนของห่วงโซ่

เมื่อวางโครงสร้างสินค้าส่งออกทั้งหมวด 40 ของสองประเทศเทียบกันในปี 2567 สปป. ลาวมีวัตถุดิบ 69.5% และยางล้อกับผลิตภัณฑ์ 30.5% ส่วนไทยมีวัตถุดิบ 27.4% และยางล้อกับผลิตภัณฑ์ 72.6% ไทยยังมีสัดส่วนสินค้าปลายน้ำสูงกว่าประเทศนี้ ซึ่งเป็นความได้เปรียบเชิงโครงสร้างที่ทำให้มูลค่าส่งออกของไทยไม่ผูกกับราคายางดิบทั้งหมด อย่างไรก็ตาม ความได้เปรียบนี้จะแคบลงหากประเทศนี้ดึงการลงทุนตั้งโรงงานแปรรูปเข้าไปได้ต่อเนื่อง จึงเป็นตัวชี้วัดที่ควรติดตามเป็นรายปี

5.1 โครงสร้างเปลี่ยนไปหรือไม่ ปี 2563–2567

สัดส่วนสินค้าปลายน้ำของสปป. ลาวเคลื่อนจาก 5.5% ในปี 2563 เป็น 30.5% ในปี 2567 คือเพิ่มขึ้น 25.0 จุด ซึ่งเป็นการขยับที่ชัดเจนพอจะถือเป็นสัญญาณว่าประเทศนี้กำลังเลื่อนตัวจากผู้ขายวัตถุดิบไปเป็นผู้ขายผลิตภัณฑ์ การเลื่อนตัวเช่นนี้มักตามหลังการลงทุนตั้งโรงงานจากต่างประเทศ และเมื่อเริ่มแล้วมักไม่ย้อนกลับ จึงควรถือเป็นการเปลี่ยนแปลงถาวรจนกว่าจะมีหลักฐานตรงกันข้าม

5.2 พิกัดที่สปป. ลาวส่งออกมากที่สุด

ที่มา : ฐานข้อมูลการค้าโลก BACI (CEPII) ในคลังข้อมูล กยท. · ปี ค.ศ. 2024 (พ.ศ. 2567) · หน่วยดอลลาร์สหรัฐและตัน

6) สรุปข้อค้นพบสำคัญ

7) ข้อเสนอแนะ

ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย — คู่แข่งรายนี้มิได้อยู่ชั้นวัตถุดิบเพียงอย่างเดียว แต่มีฐานการผลิตผลิตภัณฑ์ยางของตนเองแล้ว การประเมินว่าเป็นเพียงผู้ขายยางดิบจะทำให้มาตรการที่ออกมาไม่ตรงจุด สิ่งที่ควรทำคือติดตามการลงทุนตั้งโรงงานผลิตภัณฑ์ยางในประเทศนี้เป็นรายปี และรักษาความได้เปรียบของไทยด้านความหลากหลายของผลิตภัณฑ์และมาตรฐานที่ตลาดปลายทางยอมรับ

ข้อเสนอแนะเชิงปฏิบัติการ — ส่วนต่างราคา 0.9% ที่คู่แข่งรายนี้ขายได้ต่ำกว่าไทย ไม่ควรตอบด้วยการลดราคาตาม เพราะจะเป็นการย้ายการแข่งขันมาสู่สนามที่ตัดสินด้วยต้นทุนล้วน ๆ สิ่งที่ควรทำคือเฝ้าระวังเป็นรายตลาด โดยเฉพาะบราซิลซึ่งเป็นตลาดทับซ้อนที่ส่วนต่างราคากว้างที่สุด และรักษาลูกค้าด้วยความสม่ำเสมอของเกรดและความแน่นอนของการส่งมอบ ซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้ซื้อยอมจ่ายเพิ่มให้และคู่แข่งลอกเลียนได้ยากกว่าราคา

ข้อเสนอแนะด้านการติดตาม — ตัวชี้วัดสามตัวที่วัดซ้ำได้ทุกปีจากข้อมูลชุดเดียวกับรายงานฉบับนี้ ได้แก่ ปริมาณเนื้อยางที่สปป. ลาวส่งออกรายปี ซึ่งบอกว่ากำลังผลิตขยายจริงหรือไม่ · ส่วนต่างราคาต่อตันระหว่างประเทศนี้กับไทย ซึ่งบอกว่ายังแข่งคนละเกรดอยู่หรือกำลังขยับเข้ามาเกรดเดียวกัน · และสัดส่วนสินค้าปลายน้ำในมูลค่าส่งออกของประเทศนี้ ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนที่สำคัญที่สุด เพราะการขยับจากผู้ขายวัตถุดิบเป็นผู้ขายผลิตภัณฑ์ใช้เวลาหลายปี และเมื่อเห็นสัญญาณแล้วมักสายเกินกว่าจะตอบสนองได้ทัน